De taalcoördinator als stuwende kracht in Hoogeveen

Alexander van der Weide, trainer/adviseur bij het Educatieve Centrum Noord en Oost (ECNO)

Vorig jaar is de Post-HBO-opleiding taalcoördinator in het Basisonderwijs gestart in Hoogeveen. Binnen de Taalpilot Hoogeveen is het opleiden van taalcoördinatoren en het oprichten van een netwerk van deze taalcoördinatoren tot speerpunt gekozen.
In dit artikel wil ik de rol van de taalcoördinator onder de loep nemen en ingaan op de ontwikkelingen die er landelijk en ook in Hoogeveen gaande zijn. Het artikel is een pleidooi om de rol van taalcoördinator in het (basis)onderwijs te verstevigen en alle betrokkenen er van te laten doordringen dat de ‘taalcoördinator’ in een nieuwe  fase is aanbeland.

Inleiding
In Hoogeveen is voor het eerst een groep taalcoördinatoren (vanaf nu afgekort als taco) met de opleiding begonnen. De opleiders concludeerden al snel dat het opleidingspakket weliswaar uitdagend was, maar onvoldoende antwoord gaf op de specifieke vragen die het huidige onderwijs stelt. Hier moeten we de link met de kwaliteitsagenda maken. Met de kwaliteitsagenda: ‘Scholen voor morgen’ heeft staatsecretaris Sharon Dijksma aangegeven dat de focus de komende jaren meer komt te liggen op taal en rekenen en dat meetbare resultaten moeten worden meegenomen in het beleid van de school. Vanaf dat moment is de opleiding qua uitgangspunten weliswaar dezelfde gebleven, maar zijn er vele veranderingen doorgevoerd. Het monitoren van de resultaten en op basis van deze resultaten het beleidsplan aanscherpen heeft bijvoorbeeld veel meer aandacht gekregen binnen de huidige opleiding. Binnen de taalpilot van Hoogeveen is met de deelnemers gekeken naar ‘wat werkt’ voor taal en lezen. Ze zijn meegenomen op een Expeditie Taal. Expeditie Taal is een metaforische reis naar ‘het schiereiland van de interactieve taal’. Vanuit een doorleefde visie op taal wordt gewerkt aan taalbeleid en aan het verhogen van relevante competenties van de leerkrachten. Kernbegrippen zijn: taalinhoud, planmatigheid en persoonlijke betrokkenheid. Daarnaast is er nu  veel meer aandacht voor het leesonderwijs en het omgaan met de data van de school. Op basis van deze data worden er beslissingen genomen.
De groep taco’s in Hoogeveen kan in de komende jaren uitgroeien tot een stevig georganiseerd netwerk. Bovendien moet dit netwerk landelijk worden verankerd. De taco’s worden ingezet bij de landelijke Taalpilots.

Visie
Vanuit de  ECNO visie zou de taalcoördinator op alle basisscholen een plek moeten krijgen. De taalcoördinator zou, net als de intern begeleider, een stevige onderwijsinhoudelijke rol moeten krijgen, waarbij hij of zij onder verantwoordelijkheid van de schoolleider een wezenlijke taak heeft ten aanzien van het opzetten en uitvoeren van taalbeleid. Het versterken van de positie van de intern begeleider door het volgen van de cursus taalcoördinator is trouwens eveneens succesvol gebleken. De taalcoördinatoren zouden bovendien georganiseerd moeten zijn in goed draaiende netwerken, waar ze zorg dragen voor de status van de taak door te investeren in de eigen ontwikkeling, maar ook in relevante externe contacten (politiek, media, bovenschoolse instanties etc.). De taalcoördinator wordt in Hoogeveen gefaciliteerd (minstens één dagdeel per twee weken vrij geroosterd). Veel belang wordt gehecht aan de betrokkenheid van het hele team bij het beleidsplan. Vanuit de opleiding onderneemt de taco samen met de schoolleider initiatieven om het taalbeleid binnen de school vorm te geven.

Huidige situatie
In de komende projectjaren zullen de taco’s in begeleide netwerken hun kennis blijven delen en uitbreiden. Deze netwerkbijeenkomsten worden door het ECNO en ook door het PO Platform Kwaliteit en Innovatie georganiseerd. Op de bijeenkomsten van het platform worden sprekers uitgenodigd die over uiteenlopende relevante onderwerpen een inleiding verzorgen.
Deze situatie is veelbelovend, want de taco wordt in meerdere pilots samen met de intern begeleider het centrale aanspreekpunt genoemd. Toch is het niet alleen rozengeur en maneschijn. Er klinkt landelijk een geluid dat de taco op ‘de stoel van de schoolleider is gaan zitten’.  Op veel scholen is de schoolleider te weinig in beeld als het gaat om taalbeleid. De taak voor een taco is vaak zo complex dat het niet meevalt om het eenmaal geformuleerde taalbeleid handen en voeten te geven. Met name hier ligt een rol voor de schoolleider. In gesprek met taalcoördinatoren onderscheid ik t.a.v. deze punten drie niveaus:

  1. Algemeen niveau:

De taco heeft de complexe taak te laveren tussen twee grote, momenteel heersende, onderwijsopvattingen. Aan de ene kant is er de ‘back-to-basic’ beweging waarin de leerkracht met goede methoden en vaak via directe instructie op een ‘evidence-based’ manier aan de slag is. Het ministerie en ook een belangrijke onderwijskundigen denken op deze manier. Aan de andere kant heb je de onderwijsvernieuwers, die met gedegen kritiek op het onderwijs op zeer diverse manieren het ‘anders’ proberen te doen. In de praktijk zien scholen de problemen van het sterk verkokerde taalonderwijs wel helder, maar over de wijze waarop we die problemen moeten oplossen verschillen ze vaak van mening. De beide onderwijsopvattingen werken in de teamdiscussie vaak polariserend en lijken vrijwel onverenigbaar. Dit maakt het voor de taco moeilijk om binnen de school aan dergelijke discussies goed leiding te geven.

  1. Schoolniveau:

Landelijk is er momenteel een voorzichtige discussie over de rol van de schoolleider ten aanzien van het onderwijskundig beleid van de school. Het volledig aan de taco en de ib-er overlaten van zorg en onderwijsinhoud is niet wenselijk. Leerkrachten wensen dit ook niet. De schoolleider is eindverantwoordelijke voor het onderwijskundig beleid van de school. Hij of zij zou dan ook voor een groot deel op de hoogte moeten zijn van goede onderwijsinhoud. Een goed format taalbeleidsplan is nog geen goed taalbeleidsplan in de praktijk.

  1. Individueel niveau:

Taalcoördinatoren verschillen in deskundigheid. De competenties van een goede taalcoördinator zijn gebaseerd op drie pijlers (dezelfde waarop ook de opleiding is gebaseerd), namelijk:

    • Hij zij is competent op het gebied van taalbeleid (planmatigheid)
    • Hij/zij is competent op het gebied van taalinhouden (ondermeer woordenschat, mondelinge vaardigheid, geletterdheid)
    • Hij/zij is competent als coach van het team (persoonlijke betrokkenheid)

Het is voor de meeste taco’s (nog) bijna onmogelijk om alle competenties voldoende te beheersen. Dit heeft als gevolg dat taco’s soms nog onzeker opereren in de eigen teams of zich vooralsnog concentreren op dat deel waar ze zich wel competent over voelen.
Samenvattend kan worden gesteld dat de taalcoördinator in Hoogeveen veel aandacht en ondersteuning krijgt, maar dat de vertaalslag naar de eigen school complex is.

Tip
Om een steviger positie van de taco te garanderen zouden bovenschoolse directies en schoolleiders goed moeten worden betrokken bij het taalbeleid van de eigen school. Al vanaf de intake moet de directie zich realiseren wat de opleiding inhoudt en bij welk proces de taco moet worden ondersteund. Deze informerende rol richting de directie moet door de taco worden vervuld. Hiervoor dient dus aandacht te zijn in de opleiding en in de scholen. Schoolleiders moeten bijvoorbeeld ook de resultaten van toetsen die leerlingen maken goed kunnen interpreteren, en kunnen omzetten in actieplannen. "Schoolleiders zijn goed in doen en kopiëren. Ze moeten kunnen meten, interpreteren." (Ton Duif AVS 2008)

Tot slot
De betrokkenen in Hoogeveen zijn intrinsiek gemotiveerd, de bagage van de taco is indrukwekkend. Op scholen in Hoogeveen waar een taalcoördinator werkt is meer dan op andere scholen sprake van samenhang tussen algemeen onderwijskundig beleid en het taalbeleid wat daaruit voortvloeit. We zien dat de eerste prioriteiten vooral liggen bij het verbeteren van het leesonderwijs inclusief ruimere aandacht voor woordenschat vanuit de viertakt. De aanschaf van een nieuwe taal- en leesmethoden is ook op meerdere scholen aan de orde. De effecten van de taalpilot zijn verder dat er bewuster en gedegen wordt gekozen voor verbetertrajecten en de aanschaf van methoden en materialen. Maar de grootste winst is terug te vinden bij de taco zelf, als stuwende kracht van het taalbeleid.

 

Literatuur
Taalcoördinator worden (drs. Albert Walsweer, JSW, maart 2003)
De schoolleiding en het verbeteren van het lesgeven  (dr. Kees Vernooy, artikel verschijnt medio 2008 in Basisschoolmanagement)
What works on Schools, translating Research Into Action (Robert J. Marzano)
Weven zonder fouten (2008) Sleegers ea.